این مقاله در شماره اول مجله قرآن و مستشرقین (پاییز و زمستان 85) صص 163_180 چاپ مرکز تحقیقات قرآن کریم المهدی به چاپ رسیده است.
نقل مطالب با ذکر منبع بلامانع می باشد.

تحلیل و بررسی برخی آرای نلدکه پیرامون جمع قرآن

محمد حسین محمدی

مدرس و محقق مرکز جهانی علوم اسلامی

چکیده:
یکی از مباحث مهم و اساسی در تاریخ قرآن، که اقوال مختلفی دربارة آن ابراز شده، جمع آوری قرآن است. برخی آن را مربوط به زمان پیامبر اسلام و به دستور خود او می‌دانند و برخی آن را مربوط به بعد از رحلت پیامبر و مختص به زمان ابوبکر و یا عثمان می‌دانند. مستشرقان نیز سهم خود را در این بخش از تاریخ قرآن ایفا نموده و نظریاتی را بیان کرده‌اند که یکی از آن‌ها تئودور نولدکه مجارستانی است. وی کتابی در زمینه تاریخ قرآن به عنوان رساله دکترای خود نوشت و در آن، عقاید خود را درباره اصل قرآن و جمع آوری آن مطرح کرد.

در نوشتار حاضر، برخی باورهای او را مانند عدم جمع قرآن در زمان پیامبر ، جمع آوری علیu ، عقیده نولدکه پیرامون جمع قرآن و زمان توحید مصاحف کاویده، و در پایان به معنای «جمع قرآن» و اقوال مختلف و مراحل جمع آوری قرآن اشاره کرده‌ایم.

واژگان کلیدی:
قرآن، خاورشناسان، تاریخ، جمع، تدوین، آراء، حفظ، کتابت، نولدکه، مصحف، توحید مصاحف، مراحل.

در آمد
در سال 1095 میلادی با آغاز جنگ‌های صلیبی، اروپاییان به شرق روی آورده و در صدد کاوش و پژوهش در فرهنگ اسلام و قرآن بر آمدند و عمدة فعالیت‌های خود را به نقل آثار و ترجمه افکار اسلامی و قرآنی اختصاص دادند. دانشمندانی که در باره پژوهش‌های قرآنی در غرب به تحقیق نشسته‌اند، به دو دسته تقسیم می‌شوند:

1. کسانی که ستیزی با حق ندارند و تنها قصد آن‌ها حقیقت‌جویی و پژوهش است، (اگر چه گاهی در افکار خود دچار اشتباه شده‌اند) مانند لوئی ماسینیون فرانسوی که آثاری چون سلمان پاک و مصایب حلاّج را به رشته تحریر در آورده و یا هانری کربن فرانسوی که آثار ارزشمند دیگری را به یادگار گذاشته است.

2. افرادی که قصد و غرض خاصّی را دنبال می‌کنند که یکی از آن‌ها یوهانس تئودور نولدکه
Theodor NOLdeke)) آلمانی است که معروف ترین آثار او همان کتاب تاریخ قرآن است Geschichte des Qorans)). این کتاب، مبنای تمام پژوهشگران غربی دربارة قرآن می‌باشد. نولدکه جوانی بود که در سال 1856 م رسالة دکترای خود را در باب جمع و تدوین قرآن نوشت ، و این اثر در سال 1860 با عنوان تاریخ قرآن انتشار یافت. این کتاب از بهترین تالیفات مستشرقان در تاریخ قرآن است.

در سال 1898 ناشر به نولدکه چاپ دوم این کتاب را پیشنهاد داد و از آن‌جا که خود نولدکه نمی‌توانست اصلاحات لازم را انجام دهد، این کار را به فردریش شوالی (Fred rish schwally) ـ شاگرد مسیحی خود ـ واگذار کرد.

ویرایش دوم این کتاب به علت‌های مختلفی که وجود داشت، چندین سال به طول انجامید،‌ و در سال 1909 م منتشر شد، و جلد دوم در سال 1919 م چاپ شد ، ولی بعدها دو دانشمند آلمانی دیگر به نام برگشترا سر (Beregs traCer) و پریتسل (Pretzl) در سال 1938 م جلد سومی را به آن افزودند.[1]

این کتاب از سه بخش تشکیل شده، که بخش اول آن را خود نولدکه نگاشت که شامل مباحث وحی، مصادر قرآن و تأثیر پذیری آن از کتب گذشته است. بخش دوم این کتاب شامل مباحثی مانند گردآوری قرآن، و بخش سوم در برگیرنده بحث قرائات و رسم الخط قرآن می‌باشد.

آرای نولدکه دربارة جمع قرآن که بر گرفته از بعضی منابع غیر قابل اعتماد و یا افکار شخصی خود با توجه به باورهایی که در مورد قرآن و وحیانی نبودن آن دارد، می‌باشد، محققان را بر آن داشته ، تا افکار و عقاید وی را نقد و تحلیل نمایند.

نولدکه اعتقادات خاصی پیرامون جمع و تدوین قرآن دارد که بحث پیرامون همه نظریات او فرصتی دیگر می‌طلبد، ولی نگارنده در پی تجزیه و تحلیل چند نظریه از نظریات او دربارة جمع و تدوین قرآن با توجه به رعایت محدودیت و شرایط خاص می‌باشد.

اول: نولدکه و عدم جمع قرآن در زمان پیامبر نولدکه می‌گوید: «الا یکون القرآن قد جمع کاملا فی ایام النبی امر بدیهی...»[2]

بررسی: براساس دیدگاه برخی دانشمندان اسلامی مانند آیت الله خویی(ره)، قرآن به صورت کامل در زمان خود پیامبر جمع‌آوری گردید، و براساس دیدگاه کسانی که جمع قرآن را بعد از رحلت پیامبر می‌دانند، تعداد آیات هر سوره و تکمیل سوره‌ها و مستقل بودن هر سوره از دیگری به طوری که آیات آن با سوره دیگر اشتباه نشود، در زمان آن حضرت مشخص بود،[3] ولی این سوره‌ها در کنار یکدیگر در یک مصحف قرار نداشت و این کار پس از آن حضرت انجام شد و تعجب این است که چگونه نولدکه ادعا می‌کند عدم جمع قرآن در زمان پیامبر یک امر بدیهی و روشن است و حداقل باید مشخص می‌کرد که منظور عدم جمع قرآن در یک مصحف بوده است و یا دست‌کم شواهد تاریخی بر این مطلب اقامه می‌نمود.[4]

دوم: جمع علی از دیدگاه نولدکه
نولدکه می‌گوید: بعضی ادعا دارند که جمع قرآن به دست علی در زمان حیات پیامبر بوده و بعضی نیز آن را مربوط به بعد از حیات پیامبر دانسته‌اند تا این که این افتخار را از دیگران سلب نمایند؛ از این رو، علی تصمیم گرفت قرآن را از حافظه خود به تدوین در آورد و او سه روز این کار را انجام داد. نولدکه این گفته خود را به کتاب الفهرست، تحقیق فلوگل ص 28 استناد می‌دهد و در ادامه می‌گوید: مصادر این اخبار به شیعه و یا تاریخ اهل سنت (که دارای افکار شیعی هستند) برگشت می‌کند و این گفته‌ها با وقایع تاریخی منافات دارد.[5]

در جای دیگر می‌گوید: بعید نیست که گفته شود افزون بر قرآن‌هایی که در زمان ابوبکر جمع و تدوین شده بود، نسخه‌هایی غیر مشهور از قرآن وجود داشته است؛ اما این که گفته شود علی نسبت به جمع قرآن اقدام نمود، بعید و یا محال به نظر می‌رسد و روایاتی که می‌گوید علی بعد از پیامبر به جمع قرآن اقدام نمود، از مجعولات شیعه است.[6]

بررسی: این سخن از نولدکه عجیب به نظر می‌رسد! او چگونه ادعا می‌کند مصحف علی از مجعولات شیعه است، در حالی که بسیاری از محققان مسلمان مانند ابن ندیم در الفهرست[7] و سیوطی در الاتقان[8] و ابن سعد در الطبقات الکبری[9] و ابن ابی داود در کتاب المصاحف[10] و ابن عبد البرّ در الاستیعاب[11] و شهرستانی در کتاب مفاتیح[12] و ابن جزّی در کتاب التسهیل[13] به این مصحف از طرق مختلف تصریح کرده‌اند؟!

سوم : نولدکه و اقوال جمع قرآن
نولدکه هنگام نقد روایات جمع قرآن چنین می‌گوید:

در میان مسلمانان در باره جمع قرآن سه نظریه وجود دارد.

اول: جمع قرآن در زمان ابوبکر بوده است.

دوم: جمع قرآن در زمان عمر تمام شده است.

سوم: جمع قرآن در زمان ابوبکر شروع و در زمان عثمان تمام شده است.[14]

بررسی: نولدکه متأسفانه در این مورد نیز دچار خطا شده است؛ و نظریه‌های دیگر را نادیده گرفته است زیرا:

در میان مسلمانان نظریه دیگری نیز وجود دارد و آن این است که قرآن در زمان خود پیامبر و به دستور آن حضرت جمع آوری شد. علامه بلاغی[15] و آیت الله خویی[16] از جمله طرفداران این نظریه می‌باشند.[17]

نولدکه باید قبول کند که حداقل برخی از مراحل جمع قرآن در زمان خود پیامبر بوده است. سیوطی در الاتقان[18] برای جمع قرآن سه مرحله آورده و مرحله اول را به زمان خود پیامبر اختصاص داده است؛ پس چگونه آقای نولدکه برای این مسئله به الاتقان هم مراجعه نکرده است؟!

همچنین، این گونه نبوده که قرآن در زمان پیامبر در اوراقی غیرمنظم و به صورت پراکنده باشد و ما در بحث مراحل جمع آوری قرآن به آن خواهیم پرداخت.

نولدکه چگونه ادعا می‌کند که جمع نخست قرآن مربوط به ابوبکر و پس از رحلت پیامبر بوده است، در حالی که ـ چنان که بیان کردیم ـ جمع اول قرآن مربوط به شخص پیامبر و به دستور خود آن حضرت می‌باشد؟!

چهارم: نولدکه و زمان توحید مصاحف
نولدکه می‌گوید: دشوار نیست که زمان تقریبی رویداد این حوادث (توحید مصاحف) را پیدا کنیم و آن این که زمان لشگر کشی به ارمنستان و آذربایجان را عموم مورخان سال 30 هجری دانسته‌اند، ولی ارتباط این حمله‌ها با دیگر نبردهایی که مورخان در همان منطقه برشمرده‌اند و با اشخاصی که نامشان برده شده است، روشن نیست.

ادعای نولدکه در این باره صحیح به نظر نمی‌رسد؛ زیرا او می‌گوید: عموم مورخان این حادثه را مربوط به سال 30 دانسته‌اند، در حالی که چنین نیست؛ زیرا شماری از مورخان آن را مربوط به سال 25 یعنی سال دوم یا سوم خلافت عثمان دانسته‌اند. ابن حجر می‌گوید: این کار (توحید مصاحف) از سال 25 هجری آغاز شد و برخی گمان کرده‌اند آغاز این کار در سال 30 هجری بوده، ولی هیچ سندی بر ادعای خود ارائه نکرده‌اند.[19]

ظاهراً سخن ابن اثیر که تاریخ آن را به سال 30 دانسته، اشتباه است؛ زیرا:

اول: بنا به روایت ابو مخنف، این جنگ در سال 24 هجری رخ داده است.[20]

دوم: سعید در سال 30 به جای ولید به حکومت کوفه منصوب شده است و او در این زمان خود را برای جنگ طبرستان آماده کرده بود و ابن عباس و حذیفه در این جنگ همراه او بودند، و سعید تا سال 34 به مدینه نیامد. با توجه به این مطلب که سعید یکی از اعضای توحید مصاحف بوده، اگر آغاز این کار در سال 30 باشد، با این حوادث تطبیق ندارد.[21]

سوم: ابن ابی داود از مصعب یا سعد روایت کرده است که می‌گوید: عثمان هنگام جمع آوری قرآن به مردم اعلام نمود 15 سال است که پیامبر رحلت فرموده و شما در باره قرآن دچار اختلاف شدید و ... ،[22] از این خطبه به خوبی روشن می‌شود که سال توحید مصاحف باید در 25 هجری باشد، زیرا پیامبر در اوایل سال 11 هجری رحلت فرموده است.

معنای جمع قرآن
برای واژه «جمع» دو معنا گفته شده است: یکی به معنای جمع در ذهن‌ها و سینه‌هاست که مقصود همان حفظ قرآن است[23] و در صدر اسلام به حافظان قرآن «جمّاع القرآن» می‌گفتند و ابن‌ندیم نیز در فهرست در ذیل عنوان «الجمّاع القرآن» گروهی از حافظان قرآن را نام می‌برد که در رأس آن‌ها علی(ع) قرار دارد،[24] و معنای دیگر تدوین و نوشتن است. در مباحث جمع قرآن کریم، معنای دوم مراد می‌باشد و همین مطلب باعث خلط و اشتباه شده است.

دانشمندان زیادی دربارة جمع‌آوری قرآن به بحث پرداخته و نظریات مختلفی در رد و یا اثبات آن ارائه کرده‌اند.

اقوال در جمع‌آوری قرآن
در مورد جمع آوری قرآن نظریات گوناگونی را می‌توان مطرح کرد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

1. قرآن در زمان خود پیامبر و به دستور آن حضرت جمع آوری شده است.

2. قرآن بعد از رحلت آن حضرت و در زمان خلیفه اوّل، یعنی ابوبکر، جمع آوری شده است و او بود که قرآن را از اوراق پراکنده جمع آوری کرد.

3. جمع آوری قرآن در زمان عثمان صورت گرفته است.[25]

معروف و مشهور این است که قرآن در زمان پیامبر در صحیفه‌های مختلف جمع‌آوری شده بود؛ بنابر این، معنا ندارد که گفته شود قرآن فقط در اوراق پراکنده و متفرّق بر روی استخوان‌ها و پوست‌ها و یا نوشت‌افزارهای دیگر نوشته شده و به هیچ شکلی گردآوری نشده بود. در این بحث، نخست دلایل هر گروه را نقل و به نقد و بررسی آن‌ها خواهیم پرداخت.

دلایل قائلان به جمع قرآن در زمان پیامبر مهم‌ترین دلایلی که می‌توان بر جمع آوری قرآن در زمان پیامبر اقامه کرد، عبارت است از:

1. نگارش قرآن در زمان پیامبر اسلام امری ضروری و روشن است؛ زیرا قرآن سند و معجزه اسلام است و اهمال این امر مهم با مقام رسول خدا ناسازگار می‌باشد و معنا ندارد که آن حضرت این کار اساسی را به دیگران واگذار کرده باشد. از سوی دیگر، اعتماد به حفظ قرآن در سینه‌ها نمی‌تواند انسان را در مورد بقای این کتاب آسمانی مطمئن سازد؛ بنابر این، پیامبر افرادی را انتخاب کرد تا قرآن را ثبت کنند و خود نیز بر کار آن‌ها نظارت داشت.

2. از روایات متعدّدی استفاده می‌شود که قرآن در زمان پیامبر نگارش یافته است؛ از قبیل واژة «کتاب» در روایت ثقلین که متواتر بین شیعه و اهل سنّت است؛ مانند دو حدیث زیر:

قال رسو ل الله : «انّی تارک فیکم الثقلین کتاب الله وعترتی اهل بیتی؛[26] همانا من در بین شما دو چیز گران‌بها را به امانت می‌گذارم : یکی کتاب خدا و دیگری عترت من که اهل بیت من هستند.»

عن زید بن ارقم قال : «لمّا رجع النّبیّ من حجه الوداع و نزل غدیر خم.... : "انّی تارک فیکم الثّقلین احدهما اکبر من الاخر ، کتاب الله و عترتی اهل بیتی؛[27] زید بن ارقم می‌گوید: زمانی که پیامبر از حجه الوداع بازگشت و در غدیر خم فرود آمد، .... فرمود : "همانا من در بین شما دو چیزگران‌بها را به امانت می‌گذارم که یکی بزرگ‌تر از دیگری است؛ اوّل کتاب خدا و دیگری عترت من که اهل بیت من هستند.»

این احادیث به خوبی دلالت دارد که قرآن در زمان آن حضرت جمع آوری شده است؛ زیرا لفظ «کتاب» به نوشته‌های پراکنده گفته نمی‌شود.

دکتر محمد حسین علی الصغیر ـ استاد دروس علوم قرآن در دانشگاه کوفه ـ در این زمینه می‌گوید: ورود لفظ کتاب در قرآن و سنّت دلالت دارد که قرآن یک مجموعه جمع‌آوری شده بوده است.[28]

بعضی اخبار نیز بر جمع‌آوری قرآن در زمان پیامبر تصریح دارد؛‌ مانند:

عن قتادة قال: «سئلت انس ابن مالک من جمع القرآن علی عهد رسول الله ، قال: اربعة کلّهم من الانصار: ابی ابن کعب، معاذ بن جبل،‌ زید بن ثابت و ابوزید؛[29] از انس بن مالک پرسیدم: چه کسانی قرآن را در زمان پیامبر جمع کردند؟ پاسخ داد: چهار نفر: ابی بن کعب، معاذ بن جبل، زید بن ثابت و ابو زید که همه آن‌ها از انصار بودند.»

عن زید بن ثابت قال: «انّا کنّا عند رسو ل الله نؤلّف القرآن من الرّقاع؛[30] ما در نزد پیامبر قرآن را از رقاع (قطعه‌ای از پوست یا برگ که بر آن می‌نوشتند) جمع آوری و تنظیم می‌کردیم.»

در این جا کلمه «تألیف» علاوه بر نگارش، بر تنظیم و ترتیب نیز دلالت می‌کند.

3. یکی از معروف‌ترین اسامی سوره حمد، فاتحة الکتاب است و اگر قرآن در زمان پیامبر جمع آوری نشده بود، چرا این سوره را به این اسم نام‌گذاری کرده‌اند؛ در حالی که قطعا این سوره طبق ترتیب نزول، اوّلین سوره نازل شده نیست؟! پس می‌توان نتیجه گرفت که این سوره چون از نظر نظم و ترتیب در اوّل قرآن قرار گرفته «فاتحه الکتاب» نامیده شده است.

4. قرآن در زمان پیامبر تدریس می‌شد و عده زیادی در همان زمان حافظ قرآن بودند و وجود حافظان دلیل بر گردآوری قرآن در زمان پیامبر است و سید مرتضی[31] و آیت الله خویی[32] این نظریه را پذیرفته‌اند.

دلایل قائلان به جمع قرآن پس از رحلت پیامبر مخالفان جمع آوری قرآن در زمان پیامبر به شواهد و دلایل دیگری تمسک کرده‌اند؛ بدین قرار:

1. زید بن ثابت نقل کرده است که پیامبر در حالی از دنیا رفت که قرآن در مصحف واحدی جمع آوری نشده بود: «قبض النّبی و لم یکن القرآن جمع و انّما کان فی الکرانیف و العسب؛[33] رسول خدا از دنیا رفت، در حالی که قرآن جمع نشده بود و همانا قرآن در شاخه‌های خرما و چوب‌های خرما قرار داشت.»

2. پیامبر تا اواخر عمر شریف خود در انتظار وحی بود و مجال و فرصتی پیش نیامد تا نویسندگان را به جمع کردن آیات و سوره‌های قرآن در مصحف واحدی وادار سازد؛ زیرا این احتمال وجود داشت که آیاتی نازل شود و آیات دیگر را نسخ کند؛ از این رو، تألیف قطعی قرآن امکان نداشته است.

3. جمع‌آوری قرآن به دست علی بهترین دلیل بر عدم جمع‌آوری قرآن در زمان پیامبر است و حتّی خود آن حضرت به علی فرمودند که قرآن را جمع‌آوری کند: عن علی بن ابراهیم عن ابی بکر الحضرمی عن ابی عبدالله جعفربن محمد قال: «انّ رسول الله قال لعلیّ : یا علی ، انّ القرآن خلف فراشی فی الصحف و الحریر والقراطیس فخذوه واجمعوه ولا تضیّعوه کما ضیّعت الیهود التّورات؛[34] امام صادق می‌فرماید: پیامبر به علی فرمود: همانا قرآن در پشت بستر من در صحیفه‌ها و پارچه‌ها و کاغذها قرار دارد. پس آن را جمع آوری کنید و آن را ضایع نکنید؛ چنان که یهود تورات را ضایع ساختند.»

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
«جمع» در لغت و اصطلاح به معانی مختلفی به کار رفته است و هر کدام از موافقان و مخالفان در این بحث به معنایی از معانی جمع قرآن نظر داشته‌اند؛ از این رو، در این بحث ابتدا معانی مختلف جمع را بیان و سپس نتیجه گیری خواهیم کرد.

1. جمع به معنای نزدیک کردن اجزای یک شیئ به یکدیگر ، به طوری که به هم ضمیمه گردد و آیه شریفه «إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ»[35] نیز به همین معنا می‌باشد.[36]

2. جمع به معنای حفظ آیات و سوره‌ها که در زمان نزول آیات، صحابه به این امر بسیار اهمیت می‌دادند و به حافظان قرآن نیز «جماع القرآن» اطلاق می‌گردید، و جمع قرآن به این معنا در زمان پیامبر صورت گرفته بود.

3. جمع قرآن به معنای «نگارش قرآن» که بر روی سنگ و یا استخوان‌های مختلف می‌نوشتند و آن را نگهداری می‌کردند و این جمع نیز قطعا در زمان پیامبر صورت گرفته است، ولی بحث در این است که آیا نوشتن آیات یک سوره و یا تنظیم سوره‌ها در کنار یکدیگر و یا تنظیم کلمات یک آیه و... همه در زمان حضرت بوده یا این‌که بخشی از آن‌ها ، بعد ار رحلت آن حضرت انجام شده است؟

آنچه صحیح‌تر به نظر می‌رسد، این است که نظم کلمات هر آیه و تنظیم آن‌ها در قالب یک سوره در زمان آن حضرت و به دستور او بوده است.

4. جمع قرآن به معنای توحید (یکی کردن) قرائت‌های مختلف که به عثمان نسبت داده‌اند.

5. جمع قرآن به معنای صورت فعلی قرآن ، که به طور مسلم بعد از رحلت پیامبر رخ داده است.

6. جمع قرآن به معنای، جمع آوری آن در یک مصحف، که از تاریخ و روایات به دست می‌آید؛ این نوع جمع نیز بعد از پیامبر انجام شده است.

با توجه به آنچه بیان شد، می‌توان نتیجه گرفت که هر کدام از اقوال به یک مرحله از مراحل تاریخی جمع قرآن اشاره دارند. قرآن به یک معنا (جمع‌آوری و نظم آیات سوره‌ها) در زمان پیامبر انجام شده بود، ولی سوره‌های آن به صورت امروزی منظّم و مرتّب نشده بود، بلکه تنظیم سوره‌ها در یک مصحف پس از رحلت آن حضرت انجام پذیرفت.[37]

مراحل جمع‌آوری قرآن
از مطالعه در مجموع روایات و دلایل و اقوال علما، می‌توان برای نگارش قرآن مراحلی را در نظر گرفت که به این شرح است:

مرحله اوّل: حفظ آیات الهی
هم‌زمان با نزول وحی ،گروهی از صحابه مشغول حفظ آیات الهی شدند و آن را به خاطر سپردند که در تاریخ این گروه به «حفاظ قرآن» و «جماع القرآن» معروف گردیدند. خود پیامبر گرامی اسلام نیز به حفظ قرآن کریم توجّه خاصّی داشتند و صحابه را به این امر بسیار تشویق می‌کردند و تعداد حافظان به حدی رسید که به نقل قرطبی، هفتاد نفر از آن‌ها در جنگ یمامه به شهادت رسیدند.[38]

می‌توان اولین حافظ قرآن را شخص پیامبر به حساب آورد که در راس همه حافظان قرار داشت؛ زیرا آن حضرت در این مورد بسیار جدّی و سخت کوش بودند و با الطاف الهی با یک مرتبه خواندن، قرآن را حفظ می‌شدند؛ حتّی گاهی جبرئیل سوره‌ای طولانی را بر پیامبر می‌خواندند و آن حضرت با یک بار خواندن به گونه‌ای آن را حفظ می‌کردند که هرگز آن را فراموش نمی‌کردند.

علامه طبرسی در ذیل آیة «لاَ تُحَرِّکْ بِهِ لِسَانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَیْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ»[39] می‌فرماید: وقتی قرآن بر پیامبر نازل می‌شد، زبان مبارکش حرکت می‌کرد و آن را می‌خواند و به فرا گرفتن و حفظ کردن حرص می‌ورزید؛ از این رو، خداوند به او فرمود : این حرص ضرورتی ندارد ؛ چون ما حفظ قرآن را در سینه تو ضمانت کرده‌ایم.

سعی و تلاش برای حفظ آیات قرآن ، فقط به آن حضرت محدود نگشت و او دیگران را نیز دعوت می‌فرمود تا قرآن را به خاطر بسپارند. نظارت بر حفظ چنان دقیق انجام می‌گرفت که اگر کسی یک حرف یا کلمه را تغییر می‌داد و یا کم و زیاد می‌کرد، مؤاخذه می‌شد.

مرحله دوّم: تنظیم آیه‌ها و سوره‌های قرآن به طور جداگانه
هر سوره‌ای در یک صحیفه به طور جداگانه در پارچه‌ها و پوست‌ها تنظیم شده و آیات آن مشخص بوده است. هر گاه «بسم الله الرحمن الرحیم» نازل می‌شد، اصحاب متوجه می‌شدند که سورة قبلی تمام و سوره‌ای دیگر آغاز شده است. علامه طباطبایی از ابن عباس آورده است که پیامبر با نزول «بسم الله» می‌دانست که سوره قبلی پایان یافته است؛[40] البته در این مرحله همه سوره‌ها در یک صحیفه جمع‌آوری نشده بود و کلام زید بن ثابت که می‌گوید: پیامبر در حالی از دنیا رفت که قرآن در یک جا جمع آوری نشده بود و همچنین کلام خطّابی، کاملا با این مسئله سازگاری دارد.

دکتر داود العطّار می‌گوید: تدوین قرآن در زمان رسول خدا انجام گرفت. زمانی که وحی نازل می‌شد، اصحاب آن را با ابزارهایی (عسب، لخاف، ورقاع و...) که در اختیار داشتند، ثبت می‌کردند و این آیات در خانه پیامبر نگهداری می‌شد.[41]

آیات تحدّی نیز می‌تواند شاهدی بر تنظیم جداگانه سوره‌ها و آیات باشد؛ زیرا اگر آیات و سوره‌ها در زمان پیامبر مشخّص نشده باشند، تحدّی به یک سوره یا بیشتر مفهومی نخواهد داشت.

مرحلة سوّم: جمع‌آوری قرآن در یک مصحف
گفته شده که این مرحله به صورت رسمی در زمان ابوبکر و به سر پرستی زید بن ثابت انجام شده است و نیز گفته شده است که ابوبکر این قرآن را به عمر و او نیز به دخترش حفصه داد . عثمان در هنگام توحید مصاحف آن را مدّتی از حفصه به امانت گرفت و سپس به او بازگرداند، ولی ـ همان گونه که در بحث‌های آینده روشن خواهد شد ـ جمع آوری آیات قرآن در زمان ابوبکر فقط در قالب سوره‌ها انجام پذیرفت و هر سوره در یک صحیفه به صورت جداگانه تنظیم شد و ابوبکر نیز موفق به جمع قرآن در یک مصحف نگشت.

مرحلة چهارم: توحید مصاحف
گسترش اسلام درکشورهای دیگر و نیز ارتباط یافتن ملّت عرب با غیر عرب در سایه فتوحات اسلامی، باعث بروز اختلاف‌هایی در قرائت قرآن شد؛ از این رو، عثمان گروهی را به سرپرستی زید بن ثابت مأمور کرد تا قرآن‌های مختلف را جمع آوری کند و یک مصحف با یک قرائت تهیّه نماید. در فصلی جداگانه به این بحث پرداخته خواهد شد.

با توجّه به نکاتی که مطرح شد، می‌توان نتیجه گرفت که در حقیقت اختلاف چندانی بین محققان در جمع قرآن وجود ندارد و می‌توان به نوعی بین اقوال مختلف جمع کرد.

چگونگی کار زید در جمع‌آوری قرآن
زید بن ثابت در جمع‌آوری قرآن از منابع متعدّدی استفاده کرد:

1. با توجّه به این‌که زید بن ثابت از کاتبان وحی و حافظان قرآن بود، برای جمع آوری قرآن از اندوخته‌ها و حافظة خود در این زمینه بهره برد.

2. نوشته‌های قرآنی که نزد دیگران وجود داشت وآن را در صورتی می‌پذیرفت که دو شاهد عادل آن نوشته را تأیید کنند؛ بنابر این، زید در این کار، فقط به اندوخته‌های خود متّکی نبود که این خود نشانه دقّت و احتیاط کامل زید بن ثابت در جمع قرآن است. ابن ابی داود می‌گوید: عمر اعلام نمود که هر چه از قرآن نزد آن‌هاست، بیاورند و از هیچ کس چیزی را قبول نمی‌کردند مگر دو شاهد بر آن گواهی دهند.[42]

3. گفته شده یکی از منابع زید در جمع قرآن، نسخه‌ای از قرآن بود که در خانه پیامبر وجود داشت؛‌ زیرا کاتبان وحی وقتی قرآن را می‌نوشتند، یک نسخه از آن را به پیامبر می‌دادند.

چگونگی کتابت قرآن
محققان مباحث تاریخ قرآن، کتابت قرآن را به چند دسته تقسیم نموده‌اند.

اوّل: کتابت به ترتیب نزول آیات
این قسم از کتابت در زمان پیامبر و به دستور او انجام می‌شد و کاتبان وحی آیات هر سوره را به ترتیب نزول با نظارت کامل او ثبت می‌کردند و هیچ گونه اجتهاد و نظر شخصی از دیگران در آن وجود نداشت و صحابه با نزول «بسم الله» متوجه می‌شدند که سوره قبلی پایان یافته و نزول سوره جدید آغاز شده. در برخی روایات نیز به این نکته اشاره شده است؛ از جمله:

قال الصادق : کان یعرف انقضاء سورة بنزول «بسم الله الرحمن الرحیم» ابتداء لاخری؛[43] تمام شدن سوره با نزول «بسم الله الرحمن الرحیم» در ابتدای سوره دیگر شناخته می‌شد.»

عن ابن عباس: کان النّبی یعرف فصل سورة بنزول بسم الله الرحمن الرحیم فیعرف انّ السّورة قد ختمت و ابتدأت سورة اخری..؛[44] ابن عباس می‌گوید: پیامبر با نزول "بسم الله الرحمن الرحیم" می‌دانست که سوره قبلی پایان یافته و نزول سوره جدید آغاز شده است.»

البته در زمان آن حضرت آیات قرآن به ترتیب نزول در سوره‌ها ثبت می‌گردید و آیات مکّی در سوره‌های مکّی و آیات مدنی در سوره‌های مدنی نوشته شد.

دوّم: کتابت بدون رعایت ترتیب نزول به دستور پیامبر برخی اوقات آیاتی بر پیامبر نازل می‌شد و ایشان براساس مصلحت و حکمت به کاتبان وحی دستور می‌دادند تا آن را در سوره‌ای که قبلا نازل شده بود ، قرار دهند؛ البتّه این نوع به ندرت اتّفاق می‌افتاد و ثبت آن در سورة مشخص به دستور شخص پیامبر نیازمند بود.

در برخی از روایات به این قسم از کتابت اشاره شده است؛ از جمله:

عن عثمان بن ابی العاص قال: «کنت جالسا عند رسول الله ... ثمّ صوّبه ثمّ قال : أتانی جبرئیل فأمرنی ان أضع هذه الایة هذا الموضع من هذه السّوره «انّ الله یأمر بالعدل والاحسان و إیتا ء ذی القربی...» فجعلت فی سوره النّحل بین آیات الاستشهاد و آیات العهد؛[45] عثمان بن ابی العاص می‌گوید: در محضر رسول الله نشسته بودم... که فرمود: جبرئیل بر من نازل شد و امر کرد که آیه (انّ الله یأمر بالعدل والاحسان) را در این موضع از سوره قرار دهم، پس آن را در سوره نحل بین آیات استشهاد و آیات عهد قرار دادم.»

در روایت دیگری ابن عباس نقل کرده است: «کان رسول الله یأتی علیه زمان و هو ینزّل علیه السّور ذوات العدد فکان إذا نزل علیه الشئ دعا بعض من یکتب فیقول : ضعوا هذه اللایات فی السورة الّتی یذکر فیها کذاوکذا.[46] گاهی برای رسول خدا پیش می‌آمد که سوره‌هایی نازل شده بود و سپس آیاتی نازل می‌شد؛ پس آن حضرت بعضی کاتبان را احضار می‌کرد و می‌فرمود: این آیات را در آن سوره‌ای که این خصوصیّات را دارد ،‌ قرار دهید.»

آیه‌ای دیگر که به دستور پیامبر در سوره‌ای خاص قرار داده شده، «وَاتَّقُوْا یَوْمَاً تُرْجَعُونَ فِیهِ إِلَى اللّهِ»[47] است، که جبرئیل به پیامبر عرض کرد آن را در سوره بقره قرار دهد؛ در حالی که طبق نظر مشهور آخرین آیه‌ای است که بر پیامبر نازل شده است.

سوّم: کتابت بدون ترتیب نزول به اجتهاد صحابه
اگر در برخی سوره‌های قرآن دقّت شود، معلوم می‌شود که تنظیم آیات آن طبیعی نیست و دلیلی وجود ندارد که تنظیم این آیات را به پیامبر نسبت دهیم. از جمله سوره‌هایی که محققان از این قبیل دانسته‌اند، آیات سوره ممتحنه است که نه آیه اوّل آن در سال هشتم هجری،‌ و آیه‌های دهم و یازدهم در سال ششم هجری، و آیه دوازدهم این سوره که به بیعت زنان مربوط است، مربوط به سال نهم هجری است.

کتابنامه
1. قرآن کریم، ترجمة آیت الله ناصر مکارم شیرازی، انتشارات دارالقرآن الکریم، چاپ سوم، 1376 ش ـ 1418 ق.

2. الاتقان فی علوم القرآن، (دو جلدی) جلال الدین سیوطی، تحقیق عصام فارس الحرستانی، انتشارات دارالجیل، بیروت 1419.

3. البرهان فی علوم القرآن، محمد بن عبدالله زرکشی، مکتبة دارالتراث، بیروت.

4. البیان فی تفسیر القرآن، آیت الله سید ابوالقاسم خوئی، انتشارات دارالثقلین، چاپخانة نگین، طبع سوم، قم، 1418.

5. المیزان، فی تفسیر القرآن، سید محمدحسین طباطبایی، انتشارات جامعة مدرسین، قم 1421.

6. آراء المستشرقین حول القرآن الکریم و تفسیره، عمر ابراهیم رضوان ریاض، دارالطیبه، طبعة الاولی، 1413 ق.

7. الکامل فی التاریخ، ابن اثیر، دار صادر، بیروت، 1979.

8. الفهرست، ابن ندیم، مطبعة الاستقامه، مصر.

9. الطبقات الکبری، محمد بن سعد بن منیع، نشر دارالکتب، بیروت، 1405.

10. المصاحف، عبدالله بن ابی داود سلیمان بن أشعث السجستانی، تصحیح آرتور جفری، طبع مصر 1936 م.

11. المستدرک علی الصحیحین، ابو عبدالله الحاکم نیشابوری، تحقیق یوسف عبدالرحمن المرعشی، دارالمعرفة، بیروت.

12. الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، یوسف بن عبدالله بن عبد البرّ، تحقیق علی بن محمد البجاوی، طبع مصر.

13. بحارالانوار، محمدباقر مجلسی، دارالکتب الاسلامیه، تهران 1360.

14. پژوهشی در تاریخ قرآن کریم، محمدباقر حجتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1365.

15. تاریخ القرآن، نولدکه، دارالنشر جورج ألمز، ترجمه جورج تامر با همکاری سیده عبله معلوف و... ، طبع اول، بیروت، 2004.

16. تاریخ القرآن، ابو عبدالله زنجانی، مطبعه سپهر، تهران 1404.

17. تاریخ الیعقوبی، احمد بن واضح یعقوبی، مکتبه الحیدریه، نجف 1964.

18. تفسیر قمی، ابی الحسن علی بن ابراهیم، مطبعه النجف، بی‌تا.

19. جامع البیان عن تأویل آی القرآن، محمد بن جریر الطبری، دارالفکر، بیروت 1408.

20. در آستانه قرآن، رژی بلاشر، (در آستانه قرآن) ترجمه محمود رامیار.

21. صحیح مسلم، ابوالحسن مسلم بن حجاج، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، 1407.

22. علوم القرآن عند المفسرین، إعداد مرکز الثقافه والمعارف القرآنیه، طبع مکتب الاعلام الاسلامی، قم، 1417.

23. فتح الباری بشرح صحیح البخاری، عسقلانی، ابن حجر، دارالمعرفه، بیروت، بی‌تا.

24. معانی جمع قرآن، محمدعلی رضایی، صحیفه مبین، سال چهارم، ص 54 ـ 59.

25. مجمع البیان فی علوم القرآن، فضل بن حسن الطبرسی، مؤسسه الاعلمی، بیروت 1415.

26. مذاهب التفسیر الاسلامی، گلدزیهر، تعریب عبدالحلیم نجار، قاهره، مکتب الخانجی، 1374 ق.

27. مسند، احمد بن حنبل، ابو عبدالله شیبانی، بیروت، 1412.

28. مفردات الفاظ القرآن الکریم، راغب اصفهانی، تحقیق صفوان عدنان، دارالقلم، 1412.

29. مناهل العرفان فی علوم القرآن، محمد عبدالعظیم زرقانی، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه.

30. موجز علوم القرآن، داود العطار، مؤسسه الاعلمی، بیروت 1399.

پی‌نوشت‌ها:

--------------------------------------------------------------------------------

[1] . خاورشناسان و رویکردهای نوین در جمع قرآن، محمدرضا، بهشتی، دانشنامه جهان اسلام ، ج 6 ، ص 240ـ241.

[2] . تاریخ قرآن، نولدکه، تعریب جورج تامر، ص 240.

[3] . تاریخ قرآن، محمدهادی معرفت، ص 240.

[4] . ر.ک: البیان فی تفسیر القرآن، خویی، سید ابوالقاسم، ص 247 ـ 256؛ آلاء الرحمن، بلاغی، محمدجواد، ج 1، ص 52 ـ 53.

[5] . تاریخ قرآن، نولدکه، تعریب جورج تامر، ص 243 ـ 244.

[6] . همان، ص 278.

[7] . ابن ندیم، الفهرست، ص 31 ـ 32.

[8] . سیوطی، الاتقان، ج 1،‌ص 57.

[9] . محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج 2، ص 338.

[10] . سجستانی، ابن ابی داود، المصاحف، ص 16.

[11] . ابن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، القسم الثالث، ص 974.

[12] . الشهرستانی، عبدالکریم، مفاتیح الاسرار و مصابیح الانوار، ج 1، ص 121.

[13] . به نقل از علوم القرآن عند المفسرین، ج 1، ص 351.

[14] . نولدکه، تاریخ قرآن، تعریب جورج تامر، ص 252.

[15] . بلاغی، محمدجواد، آلاء الرحمن، ج 1، ص 52 ـ 53.

[16] . خویی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، ص 237 ـ 257.

[17] . جلالی نایینی، سید محمدرضا، تاریخ جمع قرآن کریم، ص 116 ـ 119.

[18] . سیوطی، جلال الدین، الاتقان، ج 1، ص 194 ـ 195.

[19] . عسقلانی، ابن حجر، فتح الباری بشرح صحیح البخاری، ج 9، ص 15.

[20] . طبری، تاریخ طبری، ج 4، ص 246.

[21] . همان، ص 155.

[22] . سجستانی، عبدالله بن ابی داود، المصاحف، ص 24 .

[23] . زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان، ج 1، ص 239.

[24] . به نقل از حجتی، محمدباقر، پژوهشی در تاریخ قرآن کریم، ص 219.

[25] . الصغیر، محمد حسین علی،‌ تاریخ القرآن، ص 65.

[26] . حاکم نیشابوری، مستدرک، ج 3، ص 109.

[27] . سیدشرف الدین، المراجعات، ص 264؛ ابوالحسن مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج 4، ص 1873؛ احمد بن حنبل، مسند، ج 5، ص 182؛ حاکم نیشابوری، مستدرک الصحیحین، ج 3، ص 109.

[28] . الصغیر، محمدحسین علی الصغیر، تاریخ القرآن، ص 77.

[29] . زرکشی، بدرالدین، البرهان، ج 1، ص 241.

[30] . سیوطی، جلال الدین، الاتقان، ج 1، ص 99.

[31] . طبرسی، مجمع البیان، ج 1، ص 15.

[32] . خویی، ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، ص 237 ـ 257.

[33] . طبری، تفسیر طبری، ج 1، ص 63.

[34] . زنجانی، ابو عبدالله، تاریخ القرآن، ص 44؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج 89 ، ص 40.

[35] . قیامت، 17.

[36] . راغب اصفهانی، مفردات، ماده جمع.

[37] . رضایی، محمدعلی، صحیفة مبین، سال چهارم، مقالة «معانی جمع قرآن» ص 54 ـ 59.

[38] . سیوطی، جلال الدین، الاتقان، ج 1، ص 122.

[39] . قیامت، 16 ـ 17.

[40] . طبا طبایی، محمدحسین، المیزان، ج 12، ص 127.

[41] . داود العطار، موجز علوم القرآن، ص 160.

[42] . سیوطی، جلال الدین، الاتقان، ج 1، ص 100.

[43] . طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ج 12، ص 127.

[44] . همان.

[45] . سیوطی، جلال الدین، الاتقان، ج 1، ص 190؛ طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ج 12، ص 127.

[46] . یعقوبی، احمد بن واضح، تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 36؛ سیوطی، جلال الدین، الاتقان، ج 1، ص 190.

[47] . بقره، 281.

ارسال شده در متفرقه | نظر جدید | نسخه چاپ